ریال و تومان ایران
ریشهشناسی
ریال از کملهٔ اسپانیایی و پرتقالی "real" وارد فارسی شدهاست که هم به معنی «شاهی» است، هم نام سکهٔ نقره رایج در آن دو کشور و در سرزمینهای وابسته به آن بود. این واژه از کلمه لاتینی «رگالیس» (regalis) به معنی شاهنشاهی میآید که صفتی است از اسم «رکس» (rex) به معنی شاه. کلمه انگلیسی «رویال» (royal) همریشه با "real" اسپانیایی و پرتغالی است.
سکه نقره با نام ریال در اسپانیا از سالِ ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی ضرب میشد. ریال همچنین واحدِ پولِ بسیاری از مستعمرههای اسپانیا بود، مثلاً برزیل تا سالِ ۱۹۹۴ واحدِ پولش ریال بود یا به تلفظِ محلی رییِل. در سال بعد یعنی۲۷ اسفند ۱۳۰۸ در زمان رضاشاه، طبق قانون تعیین واحد و مقیاسِ پولِ قانونیِ ایران، ریال به جای قران با وزن خالص ۳۶۶۱۱۹۱/۰ گرمْ طلا انتخاب شد.
تاریخچه
ریال برای اولین بار در سال ۱۷۹۸ معروف شد و آن یک سکه جهانی بود که ۱۲۵۰ دینار یا یک هشتم تومان ارزش داشت. در سال ۱۸۲۵، ریال از رواج افتاد و به جای آن قران
که معادل هزار دینار (یک دهم تومان) ارزش داشت رواج یافت (به این ترتیب
واحد پول ایران وارد سیستم اعشاری شد). در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۱ هجری شمسی) ریال
جایگزین قران شد. همچنین آن به صد دینار جدید تقسیم پذیر بود.
واحد پول ایران در زمان محمدشاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۶۴ ه. ق.) از مسکوکات نقره و معادل ۱۲۵ دینار بود. در اواخر قاجاریه معادل یک قران و پنج شاهی بود.
واحد پول ایران از سده هفتم هجری تا زمان اوایل حکومت پهلوی، دینار بود. یک تومان واحد شمارش برای دینار و برابر ده قران و یا ده هزار دینار بود.
در سال ۱۳۰۸ به صورت ناگهانی واحد پول تومان کنار گذاشته شد و واحد «ریال» که ریشهٔ اسپانیولی و پرتغالی دارد و سابقهٔ تاریخی در ایران نداشت به عنوان واحد رسمی پول برگزیده شد. ریال در میان مردم مقبولیت و رواج نیافت و مردم ایران ۱۰ ریال را یک تومان فرض کردند و در میان مردم واژگان تومان و قران (تُمَن و قِرون) کاربرد دارد و واحدهای رسمی ریال و دینار در محاورات مردم استفاده نمیشود. حتی در میان رسانههای ایران و مسئولان کشوری نیز استفاده از تومان مرسومتر است. قبل از تبدیل واحدهای پولی به به دستگاه اعشاری در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۱ هجری شمسی) سکهها و واحدهای پولی که در جدول زیر آمدهاند مورد استفاده بودند، و برخی از این الفاظ هنوز استفادههای گستردهای در زبان ایرانیان و ضرب المثلهای ایرانی دارند:
| واحد قدیمی پول | به دینار | زمان رواج یافتن |
|---|---|---|
| شاهی | ۵۰ دینار | سامانیان |
| محمودی (صَنّار) | ۱۰۰ دینار | سلطان محمود غزنوی |
| عباسی | ۲۰۰ دینار | شاه عباس اول |
| نادری (ده شاهی) | ۵۰۰ دینار | نادر شاه |
| قران | ۱٬۰۰۰ دینار | فتحعلی شاه (۱۸۲۵) |
| ریال | ۱٬۲۵۰ دینار | فتحعلی شاه (۱۷۹۸) |
| دوهزاری | ۲٬۰۰۰ دینار | قاجاریان |
| پنج هزاری | ۵٬۰۰۰ دینار | قاجاریان |
| تومان | ۱۰٬۰۰۰ دینار | سلسله ایلخانی |
تومان (آوایش عامیانه: تُمَن) یکای پول غیررسمی ایران است. هر تومان برابر ۱۰ ریال (یکای پول رسمی) است. این یکا در زبان
ریشه
«تومان» وامواژهای از زبان مغولی به معنای ده هزار است. در بخشبندیهای لشکری به ده هزار سرباز، تومان گفته و فرمانده آن را امیرتومان مینامیدند. این واژه از دوران مغول (سدهٔ ۷) در سرزمین ایران متداول گردید.
تاریخچه
در دوران صفویه تومان در محاسبات دیوانی استفاده میشد اما سکهای به این نام و ارزش ضرب نمیشد. پرارزشترین سکه این دوران «محمدی» نام داشته و ۱۰۰ دینار (معادل یکصدم تومان) ارزش داشت. در دوره قاجار تومان طلا (به ارزش ۱۰ هزار دینار) علاوه بر انواع دیگر سکه ضرب میشد. در دوران احمد شاه قاجار (۱۹۱۲) هیچ سکه طلایی در چرخه مبادلات نبود و سکه استاندارد، قران با ارزش نه صدم دلار یا کمتر بود. ارزش ده قران برابر با یک تومان بود اما هیچ تومانی در چرخه مبادلات نبود و بزرگترین سکه، سکه دو قرانی بود.
بر اساس قانون اصلاح واحد پولی ایران در سال ۱۳۱۰ رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) ریال با ارزشی معادل ۱۰۰ دینار به عنوان واحد پولی رسمی ایران انتخاب شد. واحدهای قدیمیتر مثل قران و تومان کنار گذاشته شدند، با این وجود تومان هنوز کاربرد خود در گفتار عامه را حفظ کردهاست.
تومان در متون تاریخی
لفظ تومان بارها در نوشتههای تاریخی آمده است و بر حسب ارزش پول هر منطقه انواع مختلفی داشته است مانند تومان خراسانی، تومان تبریزی، تومان عراقی (عراق عجم یا مناطق مرکزی ایران امروزی) و غیره.
در جامعالتواریخ (داستان غازان خان) در منع فرمودن از زر به سود دادن و معاملات آمده است: «خواجه شمسالدین صاحب دیوان...گفت...از هر ده تومان که پادشاه اطلاق فرمود هشت تومان توفیر میکنم و به دو تومان بر ولایت برات میکنم چنانکه بارتاقان رسد آن معنی پسندیده افتاد و صاحب دیوان یرلیغهای ایشان میستد و بهر ده تومان دو تومان برات بر وجوه مرجوالحصول مینوشت.»
در عالمآرای شاه اسماعیل دربارهٔ شکست گروهی از عثمانیها به دست یکی از سرداران شاه اسماعیل آمده است: «و زال پاشا [سردار عثمانی] که سردار ده هزار کس بود به دست حلواچیاوغلی کشته شد و از آن سی هزار کس، سیزده هزار کس به در رفتند و هفده هزار کس به جهنم داخل شدند و در کمر هر کدام بیست تومان زر نقد بود [که] به دست سپاه قزلباش افتاد.»
و دربارهٔ انواع تومان در این کتاب به تومان خراسانی و عراقی اشاره شده است: «و روز پنجم بود که شاطر رسید و سلطان را جانی بر تن آمده و از مژدهٔ آن خبر، پانصد تومان خراسانی به آن شاطر بخشید« و «چهار گوشهٔ تخت را سرهای شیر و ببر و پلنگ و اژدها و مرغان قرار داده بودند و کلاه چنگیزخانی که قریب به هفتاد هزار تومان عراقی قیمت جواهرات آن بود...»
کریم خان زند در فرمانی که به تاریخ جمادیالاول ۱۱۷۷ قمری، میرزا زینالعابدین را به سمت وزیر موقوفات منصوب کرده است چنین نگاشته است: «به رتبهٔ بلندمنصب ارجمند وزارت موقوفات مفتخر و مبلغ پنجاه تومان تبریزی نقد در وجه او مقرر [که] هر ساله باز یافت و صرف معاش خود نموده...»
در حبیبالسیر دربارهٔ بدخواهی قاضی محمد کاشانی از امیر نجم رشتی، آمده است: «قاضی محمد کاشانی... در غیبت آن جناب [نجم رشتی] روزی که پادشاه گیتیفروز در بزم نشاط و کامرانی نشسته بود... معروض داشت که امیر نجمالدین مبلغ بیست هزار تومان از اموال شاهی تصرف دارد.»
در کتاب تاریخ گیلان در وقایع سال ۱۰۰۱ قمری آمده است: «شاه عباس دربارهٔ کیافریدون صاحبکمال نمک بهحلال، نوازشات بیاندازه و تلطفات بلندآوازه مبذول داشته، سپهسالاری لاهجان را با سیصد تومان مواجب به مشارالیه عنایت و احسان فرمودند...»
در جهانگشای نادری در مورد سالهای پایانی پادشاهی نادرشاه و گرفتن مالیاتهای فوقطاقت که منجر به کشتار مردم و خرابی ایران شد آمده است: «آن جماعت که در ولایات دستی بلکه ناخنی نداشتند که قفای سر توانند خارید از پا بر فلک کشیده از ناخن به در میکردند تا آن بیگناهان بیدست و پا گشته هر کدام ده الف و بیست الف که هر الفی پنج هزار تومان بوده باشد، از دست چوب با قلمهای شکسته به پای خود مینوشتند...»
مشکلات کنار گذاشتن تومان
استفاده مردم ایران از واحد پولی تومان به جای ۱۰ ریال باعث سردرگمی و مشکلاتی شده است. چون پول رسمی بر اساس ریال است و مردم در ذهنشان تومان را به کار میگیرند مجبورند هر گاه که قیمتی را به ریال میشنوند آن را به تومان تبدیل کنند و این موضوع یک تلاش ذهنی بیفایده را بر ایرانیان تحمیل میکند که گاهی با خطا همراه میشود. در بسیاری از مواقع نیز مشخص نیست که قیمت درج شده به تومان است یا ریال. چنین وضعیتی که دو واحد پولی متفاوت به این شکل (یکی رسمی و دیگری در میان مردم) وجود داشته باشد تنها در ایران حکمفرماست. این موضوع برای گردشگران خارجی در ایران نیز باعث مشکل میشود. یکی از مقامات بانک مرکزی ایران گفته است که بانک مرکزی قصد دارد واحد ریال را به واحد تومان تغییر دهد.
ضرب به صورت سکه
اولین سکههای ریال (سری دوم ریال در دستگاه اعشاری)، سکههای ۱، ۲، ۵، ۱۰ و ۲۵ دینار، ½، ۱، ۲ و ۵ ریال، بر روی نقره ضرب شدند. سکههای طلا که در دوران پهلوی تعیین شدند و انتشار یافتند برای اولین بار ۱۰۰ ریال ارزش گذاری شدند.
پس از انقلاب ایران (۱۳۵۷)، طرح مسکوکات با حذف نقش شاه تغییر کرد، ولی اندازه و حروف چینی آنها تغییر نکرد. سکههای ۵۰ دیناری فقط در سال ۱۳۵۹ ضرب شدند و سکههای ۵۰ ریالی در ۱۳۶۰ رواج یافتند. در سال ۱۳۷۲، سری جدید سکههای ۱، ۵، ۱۰ و ۵۰ ریالی و نیز سکهٔ ۱۰۰ ریالی ضرب شدند. سکههای ۲۵۰ ریالی در سال بعد رواج یافتند. در سال ۱۳۸۳ اندازهٔ سکههای ۵۰، ۱۰۰ و ۲۵۰ ریالی کاهش یافت و سکههای ۵۰۰ ریالی رواج یافتند. در سال ۱۳۸۸ سکههای ۲۵۰ و ۵۰۰ در اندازه کوچکتر و ۱۰۰۰ ریالی در ایران ضرب شدند. سایر سکهها هنوز قانونی اند اما دیگر ضرب نمیشوند. در نبمه دوم سال ۱۳۸۹، سکههای ۲۰۰۰ ریالی و ۵۰۰۰ ریالی ضرب گردید.
- تاریخچه آغاز و پایان ضرب گونههای سکههای ایران از سال ۱۳۵۸ خورشیدی تا ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ خورشیدی
- سکه ۵۰ دیناری (شیر خورشید بدون تاج) ۱۳۵۸.
- سکه ۱ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
- سکه ۱ ریالی برنز با نقش دماوند ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶.
- سکه ۲ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
- سکه ۵ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
- سکه ۵ ریالی برنز ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۸.
- سکه ۱۰ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
- سکه ۱۰ ریالی برنز ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶.
- سکه ۲۰ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۸. (در ۱۳۶۸ فقط ۲۰ ریالی یادبود ضرب شد)
- سکه ۵۰ ریالی برنز ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۸.
- سکه ۵۰ ریالی نیکل با نقشه ایران ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۰.
- سکه ۵۰ ریالی نیکل بارگاه حضرت معصومه ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
- سکه ۵۰ ریالی برنز ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
- سکه ۱۰۰ ریالی نیکل ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
- سکه ۱۰۰ ریالی برنز ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
- سکه ۲۵۰ ریالی دوفلزی ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
- سکه ۲۵۰ ریالی نیکل ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
- سکه ۲۵۰ ریالی برنز با گل لاله ۱۳۸۶.
- سکه ۲۵۰ ریالی برنز مدرسه فیضیه ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹.
چاپ اسکناس
چاپ اسکناس در ایران در سال ۱۳۱۱ توسط بانک ملی ایران شروع شد. اولین اسکناسهای چاپ شده اسکناسهای ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی بودند. در سال ۱۳۱۴ اسکناس ۱،۰۰۰ ریالی منتشر شد. به دنبال آن در سال ۱۹۵۱ اسکناس ۲۰۰ ریالی انتشار یافت. اسکناسهای ۵٬۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۵۲ چاپ شدند. اسکناس ۵ ریالی آخرین بار در سال ۱۹۴۰ چاپ شد و اسکناس ۱۰ ریالی هم تا سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰ هجری خورشیدی) منتشر شد. در سال ۱۹۶۱ بانک مرکزی ایران انتشار پولهای کاغذی را عهدهدار شد.
در سال ۱۳۵۷ پس از انقلاب اسلامی، اسکناسهای ایرانی با تصویر صورت شاه چاپ شدند که در آنها صورت شاه با یک طرح در هم پیچیده پوشانده شده بود. اولین چاپ پول حقیقی جمهوری اسلامی در اسکناسهای ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی بود. ۲۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۸۶ مرسوم شد. روح الله خمینی در زمان حیات خویش هیچ گونه اجازهای مبنی بر چاپ اسکناسها با طرح وی به دولت نداده بود اما پس از مرگ وی اسکناسها نیز تغییر یافت. اسکناسهای ۱۰۰ ریالی که در اولین چاپ اسکناس توسط جمهوری اسلامی با طرح حرم امام رضا در جلو و مدرسه چهارباغ در پشت بود به طرحی از سید حسن مدرس در جلو و مجلس شورای اسلامی در پشت بود. اسکناسهای ۱۰۰۰ ریالی نیز که قبل از آن با طرح مدرسهٔ فیضیه در جلو بود به طرحی از بیانگذار جمهوری اسلامی ایران تغییر یافت. اسکناسهای ۵٬۰۰۰ ریالی۱۰٬۰۰۰ ریالی۲۰٬۰۰۰٫ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز با طرح وی چاپ شد. اسکناس ۲٬۰۰۰ ریالی نیز که قبل از آن تصویر آزادی خرمشهر را در جلو داشت به طرحی از آیتالله خمینی تغییر یافت.
| ارزش | رنگ | شرح | |
|---|---|---|---|
| ۱۰۰ ریال | ارغوانی | سید حسن مدرس | مجلس شورای اسلامی |
| ۲۰۰ ریال | آبی و سبز | مسجد جامع یزد | جهاد سازندگی |
| ۵۰۰ ریال | خاکستری و سبز | نماز جمعه | سردر دانشگاه تهران |
| ۱٬۰۰۰ ریال | قهوهای | روح الله خمینی | مسجدالاقصی |
| ۲٬۰۰۰ ریال | ارغوانی | روح الله خمینی | خانهٔ کعبه |
| ۵٬۰۰۰ ریال | قهوهای و سبز زیتونی و نارنجی | روح الله خمینی | گل و بلبل |
| ۱۰٬۰۰۰ ریال | سبز و آبی و سبز زیتونی | روح الله خمینی | کوه دماوند |
| ۲۰٬۰۰۰ ریال | آبی | روح الله خمینی | نمای بخشی از بناهای واقع در میدان امام اصفهان |
| ۵۰٬۰۰۰ ریال | ارغوانی و زرد | روح الله خمینی | نقشه کشور ایران با ذکر نام خلیج فارس به زبان انگلیسی |
| ۱۰۰٬۰۰۰ ریال | سبز | روح الله خمینی | آرامگاه سعدی همراه با بیت بنی آدم اعضای یکدیگرند |
ایران چک
در ایران دو نوع پول درشت موسوم به ایران چک وجود دارد. اکنون این ایران چکها را بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر میکند. پیش از این هر بانک ایران چکی جداگانه داشت.
مشکلات واحد پولی ریال
با وجود کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) و تغییر واحد پولی، مردم واحد پولی فرنگی و نامأنوس ریال را به کار نگرفتند و ۱۰ ریال را برابر ۱ تومان گرفتند. با وجود گذشت سالیان بسیار هنوز واحد ریال بین مردم ایران جا نیفتادهاست.
استفاده مردم ایران از واحد پولی تومان به جای ۱۰ ریال باعث سردرگمی و مشکلاتی شدهاست. چون پول رسمی بر اساس ریال است و مردم در ذهنشان فقط تومان را به کار میگیرند مجبورند هر گاه که قیمتی را به ریال میشنوند آن را به تومان تبدیل کنند و این موضوع یک تلاش ذهنی بیفایده را بر ایرانیان تحمیل میکند که گاهی با خطا همراه میشود. در بسیاری از مواقع نیز مشخص نیست که قیمت درج شده به تومان است یا ریال. چنین وضعیتی که دو واحد پولی متفاوت به این شکل (یکی رسمی و دیگری در میان مردم) وجود داشته باشد تنها در ایران حکمفرماست. این موضوع برای گردشگران خارجی در ایران نیز باعث مشکل میشود.
اگرچه واحد پولی ایران، ریال است، اما مردم معاملات خود را برپایهٔ تومان انجام میدهند. بسیاری از آنها در نوشتن یا خواندن صفرها در عملیات بانکی (تبدیل تومان به ریال) یا هنگام خواندن گزارشهای اقتصادی در رسانهها دچار مشکل میشوند. امروزه واحد پول ریال نسبت به تومان در زندگی مردم نقش چندانی ندارد و از سوی دیگر، داد و ستد روزانه مردم بیشتر با تومان انجام میشود و ارتباط قیمتها با ریال برای جامعه قابل لمس نمیباشد.
طرح اصلاح پول ملی ایران
از اواخر دههٔ ۱۳۸۰ به دلیل تورم بالا و پایین آمدن ارزش پولی ایران، قرار بر حذف صفر از پول ایران شدهاست. علاوه بر این، به دلیل اینکه واحد پولی ریال ریشهٔ اسپانیایی دارد و دارای سابقهٔ تاریخی در ایران نیست و مهمتر از همه در میان مردم مقبولیت نیافتهاست قرار شدهاست واحد پولی جدید به جای آن برگزیده شود. و با اینکه در سال ۱۳۰۸ ریال به جای تومان واحد پولی رسمی ایران شد ولی هنوز تومان در میان مردم رواج دارد و ریال کاربردی میان مردم ندارد. مقرر گردید در این باره از مردم نظرخواهی بشود. جمعبندی «نظرسنجیها» یکی از معیارهایی است که در تعیین نام واحد اصلی و فرعی پول ملی ملاک تصمیم گیری خواهد بود. اما سایر ابعاد کارشناسی و ملاحظات فرهنگی، تاریخی، آواشناسی، قومیتی و ارزشی نیز قطعا باید مورد توجه باشد. برآیند همگی این ابعاد، مشخص خواهد کرد که نام واحدهای اصلی و فرعی پول ملی چه خواهد بود.